Самырык вий уло, тугеже ял ила

21.12.04

Тачысе яллан вийым, ончыклык ÿшаным самырык тукым пуэн шога. Тудо уло, тугеже ял ила да умбакыжат илаш тÿҥалеш. Таче мутым Шеҥше селасе ÿдыр-рвезе-влак нерген лукнем. Амалжат уло. Селаште кок пачашан кÿ тÿвыра пöрт умбак шумеш волгалт шога. Тыште кажне пайрем, тÿрлö кас, каныш кечын дискотек годым самырык-влак рÿж погынат. Шукерте огыл тыгай сÿретымат ужаш логале.

Рушарня. Дискотекыште иктаж 30 наре ÿдыр-рвезе-влак куштат. Молышт я олаште шинчымашым погат, я мöҥгыштышт эрласе уроклан ямдылалтыт. Трук ик рвезе толын пурыш да мане: "Йолташ-влак, таче Виталий Карпов вечерым ышта, эрла армийыш наҥгаят. Айста чылан туддеке погынен каена. Тушто кугыеҥ-влак гына улыт" Чылан рÿж тарванышт. Эх, сылне гармонь семет... Мийыше-влак тыге чот колтат вет! Кÿвар оҥажат катлен кая манын лÿдын ончен шогышна. Вара кугу, поян ÿстел йыр погынен шинчычат, армий илышым эртыше кугурак-влак Виталиклан тÿрлö тыланымашым ойлышт. Армийыш ужатыме мурымат чылан муралтышт. Эсогыл рвезын ача-аважын шинчавÿдшат лекте. Вет нуно шым икшывым ончен-куштеныт, Виталий эрге-влак кокла гыг - нылымше. А йолташ-шамыч могыр гыч тыге пагален толмаш нунылан нимо деч шерге лийын. Мурымаш-куштымашым умбакыже тÿвыра пöртыштö эртарышт. Нуным тушто клуб вуйлатыше вучен, касым веселарак эртарен колташ полшен. Тыштат марий сем почеш шер теммешке куштышт.

Теве тыге веселан илат ÿдыр-рвезе-влак таче. Ялысе калыкым йолко, пашам ышташ öрканыше манаш йылме ок савырне. Самырык тукым кертмыж семын пашам ыштаак. Кызыт эр гыч пычкемышалтмеш чодыраш коштыт, пум шупшыктак гын, кастене теве тыге жапым эртарат. Армийыш ужатымаш, сÿан, у тукым шочмаш... - тыге чарныде пöрдеш илыш.

Шеҥше селасе тÿвыра пöртын вуйлатышыже - Алевтина Васильевна Артемьева. 1977 ийыште шочмо селасе Шеҥше кыдалаш школым тунемын пытаренат, Токпердино школышто, вара Морко посёлкысо икымше номеран кыдалаш школышто, а изиш лиймеке шочмо школышто пионервожатыйлан пашам ыштен. Тунамак Учитель комсомол организацийын секретарьжылан, вара колхоз комсомол организаций пелен комсомол секретарьлан тыршен. Шеҥше селасе тÿвыра пöртын вуйлатышыжын сомылжым кок тылзе шуктымек, йоча дене шинчен. Икмыняр жап гыч тыштак методистлан пашам ыштен. А 1991 ий гыч таче кече марте тудо вуйлатышын сомылжым шуктен шога.

Шкеат ужыда Алевтина Васильевна шуко пашашке шкенжын вийжым, моштымыжым, тыршымыжым пыштен. Вет тудлан чыла вере калык дене лияш кÿлын. Шкенжын ойлымыж почеш, ынде психологат лийын шуын. Тудын паша лектышыже таче калык ончылно. Шеҥше администраций пелен Алевтина Васильевна "Марий ушем" организацийын вуйлатышыжланат шотлалтеш. Тудын калыкым тарватымыж дене отышто кумалтыш пайрем-влак эртат. Тыге калык коклаште марий шÿлыш озалана.

Селасе тÿвыра пÿрт моторешт веле толеш. Тудын кöргыштыжö пеш кугу ремонт ышталтын. Кок ий ончыч леведышым ыштыме. Тыгай кугу сомылым ыштен колташ пеш шуко окса кÿлын. Пашам уло коллектив дене шуктымо. Клуб йыр кеҥеж мучко сылне деч сылне пеледыш-влак чарныде пеледыт, шуко пушеҥге уло.

Шеҥше селасе тÿвыра пöртыштö вуйлатыше деч посна художественный руководитель, аккомпониатор пашам ыштат. Тыгак мастар кид студий уло. Тыште кок специалист Людмила Васиьева да Эльвира Васильева тыршат. Нуно икшыве-влакым тÿрлö модышым ургаш, пидаш туныктат да тыгак тачысе кечылан келшен толшо костюм-влакымат ургат. Клуб пелен тыгак библиотеке пашам ышта. Тыште кок еҥ пашам шуктен шогат. Палемдыман: библиотеклан 16 ноябрьыште 120 ий темме лÿмеш пайремым эртарен колтымо.

Ондак клуб "Весела кова-влак" фольклорный ансабль лийын. Тудо калык лÿмым нумалын. Нунын мурышт-влак республик мучко веле огыл, тÿня мучкат йоҥгалтын. Кызытат тыште фольклор шÿлыш озалана.

Шкеат паледа, тачысе саманыште тÿвыра пöрт-влак шке ыштен налме окса дене гына илен лектыт. Тидын шотыштак Шеҥше клуб вуйлатыше каласыш: "Тÿҥ окса дисотек гыч, концерт гыч пура. Тыгак машинам кучена. Ялысе калык тудым иктаж пашалан кучылташ йодын толеш. Тыге ыштен налме оксат изиш шÿкалтышым ышта. Шийвундо дене клуб кöргыштö ремонтым ыштенна. Адакшым яндамат, лампочкымат, кöгöнымат, оҥамат, пудамат эре налын шогыман. Тÿвыра пöртнан кугу улмыжлан кöра окса ятырак каен шога. Дискотекын акшыжат вич теҥге веле. Мутат уке, тиде шагал, но ялысе самырык-влакымат умылаш, чаманаш тыршена. У аппаратурым, колонкым, светомузыкым налаш шонымаш уло. Дискотек деч ыштен налме окса дене ме тидым ыштен огына керт. Сандене тиде кызытеш мемнан икымше кугу проблеме. Шонем, тидым ÿдыр-рвезе-влак умылат да полшаш пижыт.

Чынжымак, А.В.Артемьева ÿмбалне пеш шуко йодыш. Мутланен шинчымына годым кабинетышкыже чарныде самырык-влакшат, клуб воктеч эртен кайыше илалшыжат толыт. Могай гына йодышым огыт пу?! Кажнын вет шке шонымашыже, шке ойжо. Нуным клуб вуйлатыше эре кумылын вашлиеш, колыштеш. Тудо самырык-влак жапыштым пайдалын, веселан эртарышт манын, шуко шонкала: конкурсым, иктаж-молан пöлеклатше касым шонен луктеш. Теве, мутлан, ноябрьыште "Айста муралтена" частушко-влак конкурс, тыгак "Подкогыльо пайрем" эртыш. Кажне тылзын икымше рушарнян илалше-влакым "Наш весёлый теремок" шинчымашым кас чумыра. Йоча-влаклан "Киса пайрем" эртаралтын. Нунылан дискотекымат ыштат. У ийланат кугу программым ямдылтеш. Йоча-влаклан посна ёлко, илалше-влаклан - огонёк. Фермылашке Йÿштö Кугыза дене Лумÿдыр имне дене лекташ шонат. Тыгак клуб вуйлатыше самырык-влак коклаште улшо активист-влакым пайрем ÿстел йыр чумыра. Тиде кажне ийын ышталтеш. Бал-маскарадат тыште тыглай ёлко йыр пöрдмаш дене веле огыл, а шоу программе семын кугу сценыште эртаралтеш.

Алевтина Васиьевнан ойлымыж почеш, тÿвыра пöртысö паша план почеш каен шога. Ӯдыр-рвезе-влак чыла мероприятийлаштат шкеныштым кумылын ончыктат. Нуно кеч-кунамат полшаш ямде улыт. Шке ой-каҥашыштым темлат да у шонымаш-влакым илышыш шыҥдараш тыршат.

2000 ийыште Марина Ильинична Артемьева клуб пелен "ТВИСД" (Танцуй, веселись и смейся, девчёнка) куштымаш коллективым чумырен. Тудын участницыже-влак тачат башкир, татар, руш эстрада куштымашым ончыктат. Вес элысе кантри, рок-н-рол, эрвел, бамбалео да икмыняр моло куштымо стильымат öрдыжеш огыт кодо. А марлаже? Эше кузе кертыт! Куштымышт годым пурак веле тÿргалтеш.

Тылеч посна Шеҥше селасе тÿвыра пöрт пелен пеш шуко кружок-влак пашам ышта: "Фольклорный", "Вокал мурымаш" ансамбль, драмкружок, шахмат клуб, илалше-влаклан "Татьяна" клуб, ветеран-влаклан посна клуб, ÿдыр-рвезе-влаклан "Самырык еш" клуб. Чыла кружок-влак яра улыт. Сандене нине оҥай клуб-шамыч селаште илыше-влакым эреак уло кумылын вуча.

- Алевтина Васильевна, таче йырым ялысе илыш начарештын, тушто нимо уке да нимом ышташ манын ойлат. А тендан дене вес сÿрет озалана. Тÿвыра пöрт ила, калыкым чумыра...

- Калыкыште маныт вет: "Шортшо азалан чызымат огыт пу". Сандене илыш начар да илаш йöсö манын вуйым огына ший. Кертмына семын калыкын кумылжым нöлталаш тыршена. Самырык-влаклан шканышт тарванаш кÿлеш манын тараненна. Шукерте огыл "Молодёжь за дискотеку" лÿман акцийым тÿҥалынна. Паша ышталтеш. Аппаратурлан, светомузыклан оксам погена. Кö мемнан деке кызыт ушна, тудо пел ий жапыште дискотекыш яра пурен кертеш. Тунам акшыжымат 10 теҥге марте кÿзыкташ шонена.

Тыге ме кажне лекше йодыш, нелылык гыч лекташак тыршена. Яра шинчаш огеш лий. Пашаште у формым кычалына, у мероприятий-влакым эртарена. Сандене пайрем касна чÿчкыдынак лиедат. Тÿрлö программе дене йочасадышкына, школышкат лектыш коштына.

Мутат уке, 300 веран кугу концерт залышкына тич калыкым эреж годым погаш огеш лий. Шындыме номер-влак тоштемыт, эре уэмден шогыман. Сандене концер-влакым иктаж кугу лÿмгечылан веле шындаш тыршена.

- Шкендан самырык жапдам шарналташ гын, кузерак тудым эртаренда? Ондак веселарак, оҥайрак лийын маныт. Мом тидын нерген шонеда?

- Ончыч жапым веселан эртарыше-влак кызытат тугак илат. Мöҥгыштö кияш йöратышыжат лийын да уло. Кызыт ялысе калыклан клубыш лекташ пеш чот телевизор мешая. Тиде тÿвыра пöртыштö пашам ыштыше-влаклан эн кугу эҥгек. Кино почеш кино, передаче почеш передаче кая вет. Кок каналым веле ончыкта гынат, садак ончат, темдыштыт. Ондак вет тыгай лийын огыл. Уремлан ик телевизор лийын гын, спектакльым монь чылан погынен онченна. Клубыштыжат илыш веселарак лийын. А таче телевизор воктене ондалалтмыжлан кöра калык клубыш лекташ жапым огеш му. Сандене тачысе молодёжь у семын, у шонымаш дене ила.

Кажне айдеме шке илыш-корныштыжо сайым налеш. Ала тачысе ÿдыр-рвезе-влакат вес гана самырык тукымлан "Мемнан годым тыге ыле, а те нимом ыштен огыда мошто" манын ойлаш тÿҥалыт. Тукым вашталт толмылан кöра иылышыжат вашталтеш. Таче чыла уло гынат, тунамак окса шотышто нелылык шижалтеш гынат, ял калыкем дене пырля яра жапым веселан, чон канен эртараш тÿҥалына манын ÿшанен кодам.

Светлана Семёнова